Przemyśl znajduje się w miejscu gdzie ostatnie wzniesienia Pogórza Przemyskiego i Dynowskiego stykają się z Kotliną Samborską i Kotliną Sandomierską tworząc tzw. “Bramę”. Miasto malowniczo położone na stokach wzniesień: Zniesienia i Winnej Góry, przecięte wstęgą Sanu stało się kluczem w Bramie Przemyskiej, od założenia miasta w VIII wieku po ostatnią wojnę, posiadał zasadnicze znaczenie we wszystkich walkach toczących się na tym obszarze.

Jeśli chodzi o interesujące nas na potrzeby tego postu czasy dotyczące XIX i XX wieku, to jak wiadomo każdemu, w wyniku pierwszego rozbioru Polski w 1772 roku Przemyśl przypadł Austrii. Początkowo zignorowali oni strategiczne położenie miasta i doprowadzili do ruiny istniejące umocnienia miejskie. Dopiero po wojnach napoleońskich i Kongresie Wiedeńskim w obliczu zaostrzenia stosunków pomiędzy Austrią i Rosją przystąpiono do projektowania umocnień. W 1850 roku powołana została Centralna Komisja Fortyfikacyjna pod przewodnictwem radcy dworu barona generała Hessa, która wyznaczyła Przemyślowi zadanie zamknięcia głównej nieprzyjacielskiej linii operacyjnej, flankowanie bocznych linii operacyjnych biegnących z północy i południa oraz osłonę przejść w Karpatach między Duklą a Rzeszowem. Pierwsze prace w Przemyślu rozpoczęto już w 1854 roku. Fortyfikacje były wznoszone stosowanym wówczas systemem poligonalnym. Miasto otoczono ciągłą linią wałów ziemnych o długości 15 km, na załamaniach których wybudowano około 30 fortów, bastionów, bastei i kleszczy dla umocnienia dział i stanowisk strzeleckich. Znajdowały się one w odległości 2-3km od centrum, a jako główne punkty obrony wybudowano dwa forty na wzgórzach Zniesienie i winna Góra. W kolejnych latach prace przerywano i wznawiano.

W 1873 roku Przemyśl wraz z Krakowem zostały wytypowane na przekształcenie w nowoczesne twierdze I klasy. Twórcą planu ufortyfikowania Przemyśla był inżynier Salis-Soglio specjalista od umocnień górskich. Miejscem budowy fortów stały się odległe około 4-10 km wzgórza okalające miasto. W latach 1881-1886 wybudowano siedem dużych fortów artyleryjskich. Po wybuchu I wojny światowej gorączkowo budowano fortyfikacje polowe między fortami, kopano kilometry okopów. We wrześniu 1914 roku Rosjanie rozpoczęli oblężenie twierdzy.

Nieudane. Miesiąc po zakończeniu pierwszego wojska rosyjskie natarły ponownie, tym razem po długim oblężeniu Przemyśl poddał się, jednakże chwilę wcześniej wysadzono forty, działa, mosty i wyposażenie. Tak by najeźdźcy zastali tylko ruiny. Wędrówkę szlakiem Twierdzy Przemyśl najlepiej zacząć od odwiedzenia Muzeum Twierdzy Przemyśl, założonego przez Stowarzyszenie 3 Historycznego Galicyjskiego Pułku Artylerii Fortecznej im. Księcia Kinsky’ego. Zajmuje niewiele miejsca w zwykłej kamienicy przy Katedralnej 6  w Przemyślu (wejście od ul. Fredry:))

 

A w środku przeróżne znaleziska:

 

 

 

 

 

 

Potem już możemy ruszyć na zwiedzanie pierścienia zewnętrznego Twierdzy. Musimy się dostać do Bolestraszyc, do Arboretum, znanego nam już, przy którym zaczyna się szlak.
Szlak możemy przemierzyć na piechotę, rowerem, konno a zimą na nartach biegowych. Na początek wybieramy pierwszą opcję i idziemy na piechotę. Podążając za znakowaniem (szlak czarny) docieramy do Fortu XIII “San-Rideau”.  wybudowany w latach 1892-1896. Obecnie widzimy wysadzony główny budynek fortu, gruzowisko po lewej, a po prawej betonową ścianę narażoną, ukazującą przekrój pionowy przez wszystkie pomieszczanie. Wita nas wielka tablica o robotach budowlanych i ani jednego budowlańca. Chwilę później spotykamy biologia polującego na pajączki….

 

 

 

 

Idziemy dalej przez łagodne wzgórza i pola. Po drodze mijamy Fort XIIIb. W remoncie. Ale już z pracownikami spożywającymi posiłek:)

 

 

Dalej drogą polną, później asfaltową idziemy w kierunku Żurawicy. Po drodze mijamy mnóstwo sadów i przetwórnie, w której w sklepiku można kupić bardzo dobry sok:). Przechodzimy bokiem miasta obok stacji kolejowej aż docieramy do Fortu XII Werner, jednego z najlepiej zachowanych. Jest to jednowałowy fort artyleryjski wybudowany w latach 1882-1884. W szyi w pomieszczeniach koszarowych znajduje się muzeum:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Kupując bilet do Fortu Werner dostajemy plan fortu z rozrysowaną trasą zwiedzania oraz latarkę, żeby sobie oświetlić drogę w tunelu. Pan ochroniarz – przewodnik wprowadzi nas w historię fortu i krótko opowie co po kolei zwiedzimy. Przyda się sweterek nawet latem, w środku jest naprawdę chłodno!
Potem polami doszliśmy do głównej drogi skąd złapaliśmy autostop do Przemyśla. Było już późno i postanowiliśmy resztę północnej części Szlaku Twierdzy Przemyśl zostawić sobie na następny dzień. Kolejnego dnia zrezygnowaliśmy z pieszej wędrówki na rzecz samochodu. Szybciej.  Z naszego punktu widzenia najfajniej byłoby przemierzyć ten szlak na rowerze, niestety żadnego nie mieliśmy pod ręką 🙂
Drogą, dość dziurawą, przez Kuńkowice dotarliśmy do Fortu nr VIII Łętownia, który w chwili obecnej wygląda tak:

 

 

 

Chyba wszyscy pracownicy firmy, która podjęła się remontu czy też zabezpieczenia większości fortów Twierdzy Przemyśl pracują tutaj…
Kawałek dalej znajdziemy Fort IX Brunner powstały w latach 1892-1896 według projektu Moritza von Brunnera. Był to obiekt klasy “Einheitsfort” czyli taki, w którym skupiona jest artyleria do walki na odległości bliskie i dalekie. Obecnie niewiele z niego zostało:

 

 

 

 

Z fortu X “Orzechowce” naprawdę niewiele zostało. Natomiast kolejny Fort XI “Duńkowiczki”, artyleryjski dwuwałowy wygląda nieco lepiej. Niestety obecnie jak większość tych miejsc jest zamknięty na cztery spusty i w remoncie.

 

 

 

I tak domknęliśmy północną część fortecznego szlaku Twierdzy Przemyśl. Pozostał jej część południowa. Na następną wizytę…

INFO:

Mapę: FORTECZNA TRASA ROWEROWA. TWIERDZA PRZEMYŚL w skali 1:50000, z opisem miejsc (cena 4,60zł) oraz profilem tras oraz przewodnik: Tomasz Idzikowski, Twierdza Przemyśl, wyd.2013 (cena 11zł)  możemy kupić w Przemyślu w księgarni Bosz przy moście, ul. Kościuszki 7

bilet wstępu do Muzeum Twierdzy Przemyśl 5zł
http://www.festung.org/

bilet wstępu do Fortu Werner : 9zł normalny, 7zł ulgowy
http://www.fortwerner.pl/